KRATAK ISTORIJAT SLOBODNOG ZIDARSTVA U SRBIJI

Na južno slovenskim prostorima kao prvi SZ zabeležen je Baron Sigismund Gondola-Gundulić, koji je poticao iz jedne ugledne dubrovačke porodice. U SZ ložu primljen je u Beču, gde je kasnije primljen i grof Josip Kazimir Drašković i grof Franjo Esterhazi. U ta vremena članovi te lože postali su i petorica sinova Antuna Zanovića iz Crne Gore. Prvu hrvatsku ložu je osnovo grof Ivan Drašković 1764.godine, a prva slovenačka je osnovana 1792.

Prvi indirektni tragovi o formiranju Slobodnozidarskih Loža u Beogradu, datiraju u memoarima pisaca sa kraja osamnaestog veka.

Slom ustanka 1813. godine doveo je do toga da je Slobodnozidarska aktivnost zamrla do sredine devetnaestog veka. Oko 1848. godine, postojala je u beogradskoj tvrđavi još jedna Loža čiji su članovi bili i Turci, Srbi i Jevreji. Ime te radionice bio je "Ali Koč" a među njenih 140 članova bio je i pesnik Simo Milutinović Sarajlija a starešina Mehmed Said Ismail. Loža je postojala do 1862.

Tokom srpsko - turskog rata 1876, postojala je u Beogradu jedna vojnička Loža, čije ime nije sačuvano u dokumentima. Odlaskom dobrovoljaca, među kojima je bilo i Italijana, formirana je iste godine, prva srpska Loža "Svetlost Balkana". Ona je radila pod zaštitom Velikog Orijenta Italije. Takođe, pod zaštitom Velikog Orijenta Italije, radila je i Loža "Srbska Zadruga", osnovana 1881. 1883, ponovo pod uticajem Velikog Orijenta Italije, formirana je i Loža "Sloga, Rad i Postojanstvo" koju su uglavnom činili bivši članovi "Svetlosti Balkana" i "Srbske zadruge".

Nezadovoljni potporom Velikog Orijenta Italije pojedini članovi Lože "Sloga, Rad i Postojanstvo" 1890. godine formiraju pod zaštitom Simboličke Velike Lože Ugarske Ložu "Pobratim". Osnivanje Lože "Nemanja" u Nišu 1892. godine, inicirano je u Loži "Pobratim".

Posle aneksije Bosne i odbijanja VL Ugarske da pomogne mešanje usledila je reakcija. Na takav stav ugarske Velike Lože bili su zaključci Lože "Pobratim" doneti na radu od 10. oktobra 1908. godine. Ti zaključci su:

Najzad 9. maja 1912. godine specijalni delegat Vrhovnog saveta Grčke, Brat Cefalas, uzdigao je snagom svoje Masonske vlasti na 33 stepen desetoricu braće. Na svečanoj sednici novoformiranog Vrhovnog Saveta, pročitan grčki patent o formiranju Vrhovnog Saveta Srbije i izabran je Đorđe Vajfert za najmoćnijeg Suverena Velikog Komandera i Velikog Majstora Vrhovnog Saveta Srbije.

U Zagrebu je devetog juna 1919. godine održana vanredna skupština svih srpskih, hrvatskih i slovenačkih Loža. S obzirom na to da su sve Lože dobile otpust od odgovarajućih vlasti, kako one koje su bile pod Obedijencijom Vrhovnog Saveta Srbije, tako i one koje su bile pod Obedijencijom Velike Simboličke Lože Ugarske, ove radionice su proglasile Veliku Ložu Srba, Hrvata i Slovenaca - "Jugoslavija", čije je sedište smešteno u Beograd.

Prvi Veliki Majstor bio je Đorđe Vajfert, tada guverner Narodne Banke, dok su mu zamenici bili dr Adolf Mihalić iz Zagreba i profesor Sveta Stojković iz Beograda. Istorijski izvori kažu da je Velika Loža Jugoslavije na početku svog postojanja imala oko 300 članova.

Pritisak nacističke Nemačke na Jugoslaviju bio je toliko jak da su Slobodni zidari zaključili da će jugoslovenske vlasti zabraniti i raspustiti Masoneriju u tadašnjoj Kraljevini. Uviđajući neminovnost novog svetskog sukoba i shvatajući kakav bi bio odnos tadašnjih vlasti prema Slobodnim zidarima, Velika Loža Jugoslavije, da bi predupredila zabranu 22. juna 1940. godine donosi odluku o samouspavljivanju. Tada je u 27 loža radilo preko 2500 braće ! Tadasnji Veliki Majstor Andra D.Dinić je uputio svim ložama pod zaštitom Velike Lože Jugoslavija sledeću objavu: Velika Loža sa bolom izveštava sve radionice i svu braću, da je pod pritiskom današnjih prilika morala doneti odluku, da obustavi rad u svim radionicama koje delaju pod njenom zaštitom. Velika Loža dobro zna, da se slobodni zidari naše otadžbine, kao ni ona sama, nisu ničim ogrešili o svoje patriotske dužnosti i da su uvek, svi, bili spremni da za Kralja i Otadžbinu podnesu svaku žrtvu. Ali i u životu organaizacija kao i pojedinaca događa se dosta puta da sticaj prilika nalaže teške odluke.

Početkom sedamdesetih godina, sa širim otvaranjem granica, veliki broj građana Jugoslavije odlazi u inostranstvo, zapošljavajući se u evropskim zemljama, a proces iseljavalja u prekookeanske države se nastavlja. Radeći u novim sredinama, jedan broj građana biva primljen u tamošnje lože, pridružujući se onima koji su to odranije u tim zemljama postali. Računa se da sa prostora bivše Jugoslavije u inostranstvu postoji preko 2.500 slobodnih zidara, koji, naravno, nisu organizovani u etničkim ložama, jer one kao takve ne postoje. Još za života Josipa Broza, bilo je nekoliko pokušaja i inicijativa iz tih krugova radi reaktiviranja nekadašnje VL Jugoslavija. Pored tih pojedinačnih inicijativa, postojali su izvesni slobodnozidarski krugovi koji su na inicijativu masona našeg porekla primali članove iz Jugoslavije (ovde se misli na Beograd), sa težnjom da se u povoljnijim političkim prilikama pojave kao nosioci tog ozbiljnog posla. U ovome je prednjačila Velika loža Švajcarske Alpina. Nekoliko nedelja pre smrti Josipa Broza, u nedeljniku NIN je objavljen članak u dva nastavka o slobodnom zidarstvu, a 1984. godine objavljena knjiga Masoni u Jugoslaviji 1764-1980.